DoktorFizik
Instagram
Nörorehabilitasyon ve Ağrı Tedavisi [email protected] | 0542 215 80 80
 

Beyin Hasarı

Cerrahi ve acil yardım yöntemlerinin gelişmesi ile travmatik beyin hasarı kaynaklı ölümler azalırken; hayatta kalma oranının artmasına bağlı olarak hastaların fizik tedavi rehabilitasyonu – (robotik rehabilitasyon – nörorehabilitasyon) ve hayat kalitesine yönelik çözümler ön plana çıkmaktadır.

Doğum öncesi nedenlere bağlı beyin hasarlarından ayırmak için terim olarak “edinilmiş beyin hasarı” ifadesi de kullanılabilmektedir. Parkinson hastalığı gibi nörolojik hastalıklar da beyin hasarına neden olur fakat bu hastalıklar kendilerine özgü başlıklarda incelenir.

BEYİN HASARI NEDENLERİ

Son senelerde fizik tedavi ve rehabilitasyon kliniklerinde sıkça karşılaşılan tıbbi vakalardan bir tanesi beyin hasarıdır. Düşme sonucu alınan fiziksel darbeler, iş kazaları, ateşli silahlarla yaralanma ve darp gibi adli olaylar ve trafik kazaları travmatik beyin hasarına neden olmaktadır. Beyin hasarlarının temel sebebi doğal olmayan vakalardır. Örneklendirmek gerekirse deprem gibi doğal olmayan bina çökmesi ve benzer felaketler de travmatik beyin hasarına sebebiyet vermektedir.

 

Beyin hasarları esas olarak travmatik ve travma dışı hasarlar olarak iki kısma ayrılır.

 

Travmatik beyin hasarı

Beyin dış kaynaklı bir kuvvet nedeniyle zedelenir. Düşmeler, şiddet olayları, motorlu araç kazaları, spor yaralanmaları, çocuğa şiddet uygulanması (sarsılmış bebek sendromu), aile içi şiddet, iş kazaları, patlamalar. Kafa yaralanması olan kişilerde travmatik beyin hasarı belirtileri için uyanık olunmalıdır.

 

Travma dışı beyin hasarları

İnme: Damarsal sorunlara bağlı ani gelişen beyin hasarına inme denir. Damar tıkanıklığı veya beyin kanamasına bağlı olabilir.

Kanser: Beyin tümörleri büyürken etraflarındaki beyin dokusuna zarar verir.

Enfeksiyon: Beyin zarlarının iltihabı (menenjit) veya beyin dokusunun enfeksiyonu (ensefalit).

Zehirlenme: Alkol veya ilaç istismarı, kurşun zehirlenmesi.

Beynin oksijensiz kalması: Boğulma, kalp krizinde dolaşım ve solunumun durması gibi durumlarda beyne giden oksijen azalır ve beyin hasarı gelişir (hipoksik iskemik ensefalopati).

Dejeneratif nörolojik hastalıklar: Bu grup hastalıklar genelde beyin hasarı odaklı değil de hastalık özelinde değerlendirilir. Alzheimer hastalığı, Parkinson hastalığı, Huntington hastalığı gibi durumlar.

 

Beyin hasarı sebebiyle fizik tedavi ve rehabilitasyon kliniklerini ziyaret eden hastalar, öncelikle nörorehabilitasyon ve robotik tedavi merkezlerindeki beyin ameliyatları ve akut yoğun bakım süreçlerinin hemen ardından kapsamlı bir fizik tedavi programına alınmaktadır. Hastanın erken fizik tedavi ve rehabilitasyon tedavi sürecine başlaması, kabiliyetlerini geri kazanma başarısını arttıran en önemli etkenlerden biridir.

 

Beyin hasarının sıklıkla gözlemlendiği yaş skalası 15-25’tir. Fizik tedavi ve rehabilitasyon kliniklerine yapılan müracaatlara bakıldığında istatistiki veriler; yetişkinlerde trafik kazaları, çocuklarda düşme, spor ve antrenman yaralanmaları, 12 ay altındaki bebeklerde ise kaza dışı travma gibi durumların beyin hasarının başlıca nedenleri olduğunu göstermektedir.

Travmatik beyin hasarı; kişinin beyin bilişsel fonksiyonlarında kayıplara yol açmasının yanı sıra, fiziksel fonksiyonlarında da bozulmalara yol açmaktadır. Her iki fonksiyon kaybının sonuçları, hastalarda genellikle konuşma, algılama, yutma ve sağlıklı düşünme sorunlarına, bacak, el ve kol organlarında felce sebebiyet verebilmektedir.

Beynin görevleri

Kol ve bacaklarımızın hareketleri beyinde tasarlanıp gerekli emirler oluşturulur. Denge ve koordinasyon sağlar. Dış dünyayı algılamamızı sağlayan beş duyuya ait sinyaller beyinde işlenerek anlam kazanır. Konuşmamızı ve söylenenleri anlamamızı sağlar. Hafıza merkezidir. Karar verme ve duygu için özelleşmiş kısımları vardır. Dolaşım, solunum gibi hayati fonksiyonların montrol edildiği merkezler içerir. Hormon sistemi beyinden yönetilir. Bu derece karmaşık işlevleri olan beyin oldukça hassas bir organdır ve bu nedenle kafatası içinde çok korunaklı bir yerde bulunur. Kan beyin bariyeri denen mekanizma ile kandan beyin dokusuna hangi maddelerin geçtiği de sıkı kontrol altındadır. Beynin sağ ve sol yarı küresi yapısal olarak benzer olsa da, fonksiyonel olarak birebir aynı değildir. Beynin sağ yarı küresi vücudun sol tarafını, sol yarı küresi vücudun sağ tarafını kontrol eder. Sol beyin daha çok analitik düşünme ve mantık, sağ beyin yaratıcı düşünme ve duygu hislerini oluşturur.

 

Beyin hasarının etkileri

Beyin hasarına bağlı olarak kol veya bacakta güçsüzlük gibi felç durumları ilk bakışta anlaşılabilen etkilerdir. Fakat beyin hasarı zihinsel, duygusal ve davranışsal etkilere de neden olur ve bunların hasta ve çevresindeki kişiler tarafından anlaşılması daha güç olabilir.

Beyin hasarı kim olduğumuzu, düşünme ve hissetme şeklimizi etkileyebilir. Her beyin hasarı kendine özgü sonuçlara yol açabilir. Beyinde hasarlanan yer, hasarın büyüklüğü, hasarın nedeni gibi özellikler kişinin etkilenme şeklini belirler. Ağır beyin hasarları koma, bitkisel yaşam ve hatta ölüme neden olabilir.

 

Beyin hasarı ile ilgili bazı terimler

Darbe-karşı darbe yaralanması: Şiddetli bir darbede beynin hem darbeye yakın kısmında direkt kuvvet etkisiyle yaralanma oluşur, hem de beynin kafatası içinde hareketlenip karşı taraftaki kemik yapılara çarpması ile “karşı darbe” yaralanması oluşur.

Diffüz aksonal yaralanma: Beynin güçlü ivmeye maruz kaldığı trafik kazaları veya sarsılmış bebek sendromu gibi durumlarda görülür. Ağır hasarlanma belirtisidir. Sinir hücrelerinin birbiriyle iletişimini sağlayan kablo gibi düşünülebilecek akson demetlerinin fiziksel olarak kopması ya da işlevsiz hale gelmesi söz konusudur. Koma, bitkisel hayat veya ölüme yol açabilir.

İkinci darbe sendromu: Hafif travmatik beyin hasarı sonrası tam iyileşme olmadan beynin ikinci kez travmaya maruz kalması durumudur. Beyin ödemi, ağır hasar hatta ölüm riski daha yüksektir.

Kapalı kafa yaralanması: Dış kuvvet kafatasını aşmaz. Ödem oluşursa beyin genişleyecek alan bulamayacağı için beyin fıtığı oluşabilir.

Kilitli kalma (locked-in) sendromu: Beyin sapındaki hasar sonucu kişi belli göz hareketleri dışında tüm hareket kabiliyetini yitirir. Anlama ve düşünme fonksiyonları ise sağlamdır.

Konküzyon (beyin sarsıntısı): Hafif travmatik beyin yaralanmasına konküzyon denir. Bilinç kaybı olursa 20 dakikadan kısa sürer. Kafatası kırığı, beyin kanaması, beyin ödemi gibi bulgular olmaz. Genelde iyileşir.

Kontüzyon: Beyinde travmaya bağlı kanama olması. Herhangi bir yerinizi çarptığınızda oluşan morarmanın beyindeki karşılığıdır.

Penetran yaralanma: Kurşun, bıçak veya başka bir keskin nesnenin kafatasını parçalayarak beyin dokusuna direkt zarar verdiği yaralanmalardır. Beyni sarıp koruyan dura zarı yırtılmıştır. Dış materyal veya kemik parçaları penetran yaralanma nedeni olabilir. Açık kafa yaralanması da denilir.

Sarsılmış bebek sendromu: Kötü davranan ebeveyn veya bakıcılar tarafından çocuk veya bebeğin kafasının şiddetle sarsılması nedeniyle gerçekleşen beyin hasarıdır.

 

Cerrahi ve acil yardım yöntemlerinin gelişmesi ile travmatik beyin hasarına bağlı ölümler azalırken; hayatta kalma oranının artmasına bağlı olarak hastaların fizik tedavi rehabilitasyonu – (robotik rehabilitasyonnörorehabilitasyon) ve hayat kalitesine yönelik çözümler ön plana çıkmaktadır.