Koronavirüs (Corona Virüs, COVID-19) ve Beyin Etkilenmesi

Yeni koronavirüs hastalığı (Corona virüs, COVID-19) en sık öksürük, nefes darlığı, ateş, yorgunluk gibi belirtilerle solunum sistemini tutar. Bazı kişilerde inme, bilinç bulanıklığı, nöbet, koku kaybı gibi nörolojik durumlara yol açabildiği bildirilmiştir. Nörolojik tutulumun sıklığı henüz bilinmese de nadir olduğu düşünülüyor. Virüsün sinir sistemini tutabilmesi, etkilenen hastalarda farklı tedavi yaklaşımı gerektirebileceğinden önemlidir.

Yeni koronovirüsün beyinde yaptığı etkiler hakkında erken zamandaki mevcut kısıtlı yayınları incelendiğimizde bazı fikirler edinebiliyoruz. COVID-19’un başlangıçta esas olarak akciğerleri tutan bir hastalık olduğu düşünüldü. Zaman geçtikçe vücudun hemen her sistemini etkileyebildiği görüldü. COVID-19’da sinir sistemi tutulumu başlıca dört yolla gerçekleşebilir:

  1. Virüsün sinir sistemine direkt girerek hasar vermesi (bu konuda çelişkili bilgiler vardır)
  2. Vücudun bağışıklık sisteminin virüse aşırı tepki vererek “sitokin fırtınası”na yol açması ve sitokinlerin sinir dokusuna hasarı
  3. Akut enfeksiyondan sonra bağışıklık sisteminin istenmeyen cevabına bağlı gelişen hasar (Guillain-Barré sendromu)
  4. Vücudun genel (sistemik) hastalığının yol açtığı nörolojik belirtiler

Akut Nekrotizan Hemorajik Ensefalopati (Beyin Dokusunda Ödem ve Kanamalı Bozulma)

beyin mri, hemoraji, ensefalit
Beyin MR görüntüsünde bilateral medial temporal loblar ve talamuslarda hemoraji görünümü

Geçtiğimiz Mart ayında Radiology dergisinde yayınlanan bir makalede yeni koronavirüsün (SARS-CoV-2) 58 yaşındaki bir kadında akut nekrotizan hemorajik ensefalopati denilen komplikasyona yol açtığı bildirilmiştir. Bu beyin dokusunda kanama, ödem ve sinir hücrelerinin ölümü ile karakterize tehlikeli bir klinik tablodur.

Benzer tablo influenza ve diğer bazı viral enfeksiyonlarda da nadiren görülür. Gribe bağlı olduğunda beyindeki hasar virüsün kendisinden değil, bağışıklık sisteminin enfeksiyona cevap verirken ürettiği aşırı miktardaki sitokin moleküllerinden kaynaklanır. COVID-19 hastalığında da durumun böyle mi olduğu yoksa virüsün sinir sistemine doğrudan mı saldırdığı henüz net değildir.

Kan-Beyin Bariyeri ve Corona Virüs

Enfeksiyon tedavisinde kullanılan ilaçlar merkezi sinir sistemine farklı oranlarda geçebilir. Bazı ilaçlar hemen hiç geçmezken diğerleri daha iyi geçiş gösterir. Beynin dış etkilerden korunmasına yardımcı kan-beyin bariyeri pek çok ilacı bloke eder. Eğer koronavirüs bu bariyeri geçerek sinir hücrelerini enfekte edebiliyorsa tedavisi zor bir duruma yol açıyor olabilir.

COVID-19’da Nörolojik Belirtiler

COVID-19’un merkezi sinir sistemini etkilediğine dair ilk veriler Şubat ayının sonuna doğru Çin’den geldi. Hastaneye başvuran 214 hastanın kayıtları incelendiğinde %36,4’ünde merkezi sinir sistemi tutulumu ile ilişkili bulgular saptandı.

Corona virüs hastalarında en sık belirtiler kas ağrısı, baş ağrısı, baş dönmesi ve konfüzyondu. Bu belirtiler özellikle yaşlılarda herhangi bir viral enfeksiyonda gelişebilir. Daha nadir olarak inme, nöbet, koku hissi kaybı gibi spesifik nörolojik sendromlar görülmüştür. Bazı hastalarda ateş ve öksürükten birkaç gün önce ilk şikayet baş ağrısı olmuştur. Nörolojik belirtilerin fark edilmemesi hastaların tam iyileşmeden taburcu edilmelerine de yol açabilir.

Yeni Koronavirüs Beyni Doğrudan mı, Dolaylı mı Etkiliyor?

Yeni koronavirüs salgınının ilk dalgası ile hastanelerin dolup taştığı günlerde doktorlar hastaları tedavi ederken aynı zamanda hastalığın çeşitli görünümlerini açıklayacak çalışmaları başlattı. Bu alandaki ilk bilgiler olgu sunumları şeklinde literatüre girdi. İlk gözlemler yeni coronavirüsün beyin ve omuriliğe (merkezi sinir sistemi) geçişi açısından çelişkili sonuçlar vermiştir. Buna karşın virüsün kan-beyin bariyerini geçerek beyni direkt enfekte edebilmesi olasıdır.

SARS ve MERS’in Öğrettikleri

2003 yılındaki SARS epidemisinde enfeksiyon nedeniyle ölenlerden az sayıda kişiye otopsi yapılmıştır. Bu otopsilerin en azından sekizinde beyinde virüs genomuna rastlanmıştır. Virüs burun boşluğundan akciğerlere inmek yerine koku algaçları ve hücreleri (nöronları) yoluyla beyine ulaşıyor olabilir. Fare deneylerinde koku sinirleri yoluyla virüs beyne ulaştıktan sonra hızla çoğalıp yayılmıştır.

MERS ile yapılan çalışmalar da benzer sonuçlar vermiştir. Bu çalışmalarda virüsün beynin belli bölgelerini daha çok tuttuğu görülmüştür. Beyin sapındaki solunumu düzenleyen merkez bu alanlardan biridir. Yeni koronavirüs SARS-CoV-2, SARS ile aynı moleküler bağlantı noktasını (ACE2 reseptörünü) kullandığı için hastalığın vücudu etkileme tarzı benzer olabilir. Beyin sapındaki solunum merkezinin tutulumu ani solunum durması veya yetmezliğine neden olabilir.

Koku Duyusu Kaybı ve Koronavirüs

koku, koronavirüs
Koku duyusu kaybı COVID-19’un nispeten sık görülen bulgularındandır.

Ağır hastalık tablosunda beynin direkt tutulumu nadir görülür. Hastaların %30-50 civarında yani çok yüksek bir oranında ise koku duyusu kaybı olmaktadır. Koku kaybı sıklıkla ilk belirtiler arasındadır.

SARS-CoV-2 burun içindeki kokuya duyarlı sinir hücrelerini hasarlıyor olabilir. Koku algaçları dış dünyaya açık olan tek sinir hücreleridir. Bu hücreleri tutulan kişilerde beyin etkilenmesi de olması beklenebilir fakat veriler halihazırda böyle bir ilişki ortaya koymak için yeterli değildir.  Virüsün hedef noktası koku nöronları değil, bunları destekleyen yardımcı hücreler olabilir. Esas sinir hücreleri ölmezse koku duyusu kaybı geçici olabilir.

  • https://www.wired.com/story/what-does-covid-19-do-to-your-brain/
  • Mao L, Jin H, Wang M, et al. Neurologic Manifestations of Hospitalized Patients With Coronavirus Disease 2019 in Wuhan, China. JAMA Neurol. Published online April 10, 2020. doi:10.1001/jamaneurol.2020.1127
  • Filatov A, Sharma P, Hindi F, et al. (March 21, 2020) Neurological Complications of Coronavirus Disease (COVID-19): Encephalopathy. Cureus 12(3): e7352.
  • Moriguchi T, Harii N, Goto J, et al, A first Case of Meningitis/Encephalitis associated with SARS-Coronavirus-2, International Journal of Infectious Diseases (2020).
  • Jiang Gu, Encong Gong, Bo Zhang, et al; Multiple organ infection and the pathogenesis of SARS . J Exp Med 1 August 2005; 202 (3): 415–424.
  • Li YC, Bai WZ, Hashikawa T. The neuroinvasive potential of SARS-CoV2 may play a role in the respiratory failure of COVID-19 patients. J Med Virol. 2020 Feb 27.
Doktor Fizik
2018. DoktorFizik; Beyin, sinir, kas, kemik, omurga ve eklem sağlığı ile ilgili güvenilir, bilgilendirici içerik platformu.